HomLandWet 

Χαρτογραφώντας τη διάδραση ανθρωπινών – πεδίου στους υγροτόπους της Παλαιολιθικής Λέσβου: δεδομένα από την παράκτια ζώνη

Ταυτότητα

Το ερευνητικό πρόγραμμα «Χαρτογραφώντας τη διάδραση ανθρωπινών – πεδίου στους υγροτόπους της Παλαιολιθικής Λέσβου: δεδομένα από την παράκτια ζώνη» (HomLandWet) εκπονείται από το Πανεπιστήμιο Κρήτης (2024-2025) σε συνεργασία με το Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) και το Ludwig Maximilian Πανεπιστήμιο του Μονάχου (LMU). Το πρόγραμμα έχει ως αντικείμενο να μελετήσει την αλληλεπίδραση μεταξύ προγονικών ειδών του ανθρώπου και του φυσικού τους περιβάλλοντός στους υγρότοπους της Λέσβου, περιοχές με στάσιμο ή εποχικό νερό, συνδυάζοντας την αρχαιολογία με την παλαιογεωγραφία.
Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0», με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης – NextGenerationEU (Φορέας Υλοποίησης: ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ.).

Συμβολή

Τα αποτελέσματα της έρευνας αναμένεται να προσφέρουν πληροφορίες για την φυσική ιστορία του Κόλπου της Καλλονής, περιλαμβάνοντας όχι μόνο τις ακτές στην περίμετρο του Κόλπου αλλά και περιοχές που σήμερα είναι πλέον στον βυθό του (καταποντισμένες) αλλά σε παγετώδεις περιόδους της Πλειστοκαίνου (2,6
εκατομμύρια έως 11.700 χρόνια) ήταν ξηρά. Τα ευρήματα της μελέτης θα βοηθήσουν να κατανοήσουμε πώς οι προϊστορικοί άνθρωποι της Παλαιολιθικής Εποχής αξιοποιούσαν τους φυσικούς πόρους στον Κόλπο της Καλλονής και μέσα από ποιες διαδρομές έφθαναν σε αυτόν και στα Ροδαφνίδια. Το πρόγραμμα εδραιώνει μια καινούρια μέθοδο που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί στη μελέτη των παράκτιων ζωνών μεταξύ ξηράς και θάλασσας από τους Παλαιολιθικούς κυνηγούς και τροφοσυλλέκτες και σε άλλες περιοχές του Αιγαίου και
πέραν αυτού.

Ερωτήματα

Αρχαιολογικά ευρήματα από τις ανασκαφές στα Ροδαφνίδια (περίπου 2 χλμ. από τη σημερινή ακτογραμμή του Κόλπου της Καλλονής) και από άλλες Παλαιολιθικές θέσεις που έχουμε εντοπίσει μέσα από επιφανειακή έρευνα στην ευρύτερη περιοχή γύρω από τον Κόλπο της Καλλονής και κατά μήκος των ποτάμιων συστημάτων μεταξύ Πολιχνίτου και Βατερών, μαρτυρούν επαναλαμβανόμενες επισκέψεις ομάδων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών κατά τη διάρκεια της Πλειστοκαίνου. Τί τους έφερνε εδώ;
Η υπόθεση εργασίας μας είναι ότι η οικολογική ποικιλότητα των περιοχών που σήμερα αντιστοιχούν σε παράκτιες ζώνες, προσέλκυσε ζώα και προϊστορικούς ανθρώπους, με αποτέλεσμα το ισχυρό στίγμα της Κατώτερης Παλαιολιθικής εποχής που λαμβάνουμε σήμερα εμείς οι αρχαιολόγοι. Η έκταση αυτής της παραγωγικής ζώνης δεν ήταν σταθερή αλλά μεταβαλλόταν δυναμικά, ανάλογα με τις αλλαγές στη θαλάσσια στάθμη κατά την Πλειστόκαινο. Γεωλογικά δεδομένα δείχνουν ότι σε συγκεκριμένες φάσεις της παλαιολιθικής τμήματα του τοπίου μετατρέπονταν σταδιακά σε υγρότοπους με υφάλμυρο νερό ή λιμνοθάλασσες ή πεδιάδες. Πώς επηρέαζαν οι αλλαγές αυτές τις ευκαιρίες που είχαν οι κυνηγοί – τροφοσυλλέκτες που ζούσαν στη Λέσβο να αξιοποιήσουν τους διαθέσιμους φυσικούς πόρους και να αποκτήσουν πρόσβαση σε αυτούς;

Έρευνα

Η έρευνα επικεντρώνεται στον Κόλπο της Καλλονής και στην παράκτια ζώνη των Βατερών στην κεντρική-νότια Λέσβο. Περιλαμβάνει πέντε ερευνητικούς άξονες:

1. Αρχαιολογική έρευνα επιφανείας για να εντοπίσουμε τυχόν κατάλοιπα της ανθρώπινης δραστηριότητας Παλαιολιθικών ομάδων, δηλαδή λίθινα εργαλεία, αποκρούσματα λίθου, πυρήνες, μεμονωμένα ή σε συνδυασμό με παλαιοντολογικά κατάλοιπα στις ζώνες ενδιαφέροντος.
2. Υποθαλάσσια γεωφυσική έρευνα στον Κόλπο της Καλλονής για να συλλέξουμε βαθυμετρικές και σεισμικές πληροφορίες για την μελέτη της εξέλιξης του κόλπου και της εναλλαγής των περιβαλλόντων του κατά το τελευταίο μισό εκατομμύριο χρόνια. Απώτερος σκοπός η δημιουργία
   παλαιογεωγραφικών αποκαταστάσεων – χαρτών για την ιστορία του τοπίου κατά τις παγετώδεις περιόδους των τελευταίων 500 χιλιάδων χρόνων.
3. Εδαφολογική έρευνα για τη συλλογή πρωτογενών πληροφοριών από χώμα, λίθους, ιζήματα, με σκοπό να ανιχνευθούν συγκεκριμένα ορυκτά θρεπτικά συστατικά. Τα συστατικά αυτά, όπως το ασβέστιο ή ο φώσφορος, είναι απαραίτητα για την επιβίωση φυτών, ζώων και ανθρώπων και συμβάλλουν
   διαχρονικά στη διαμόρφωση των οικολογικών χαρακτηριστικών ενός τόπου.
4. Δημιουργία μοντέλων για να χτίσουμε υποθέσεις εργασίας και να ερμηνεύσουμε τις δυνατότητες για μετακίνηση και επιβίωση που θα πρόσφερε η συγκεκριμένη περιοχή της Λέσβου στις ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών της Πλειστοκαίνου.
5. Ανάπτυξη δράσεων στο πλαίσιο της Δημόσιας Αρχαιολογίας με διττό αντικείμενο, την διάχυση της επιστημονικής γνώσης στο ευρύ κοινό και τη μελέτη της πρόσληψης της της Παλαιολιθικής κληρονομιάς από τις τοπικές
   κοινότητες.
   

Ερευνητική Ομάδα

Για την υλοποίηση της πρωτότυπης αυτής έρευνας, αρχαιολόγοι συνεργάστηκαν με γεωεπιστήμονες και επιστήμονες της θάλασσας. Η ερευνητική ομάδα του HomLandWet αποτελείται από έναν πυρήνα ερευνητών με έδρα την Κρήτη, την Αθήνα και το Μόναχο καθώς και από εξωτερικούς συνεργάτες, ιδιώτες και ερευνητικούς φορείς, στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

Πανεπιστήμιο Κρήτης (Φορέας Υποδοχής)

Νένα Γαλανίδου, Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Ερευνητική Υπεύθυνη

Πένυ Τσακανίκου, Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια Παλαιολιθικής Αρχαιολογίας

Γεωργία Μπέκα, Υποψήφια Διδάκτορας Δημόσιας Αρχαιολογίας

Αρετή Ζούλια, Αρχαιολόγος (ΜΑ) 

Κάλλια Καραδημητρίου, Αρχαιολόγος 

Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (Συνεργαζόμενος Φορέας 1)

Δημήτρης Σακελλαρίου, Διευθυντής Έρευνας Θαλάσσιας Γεωλογίας

Ιωάννης Μόρφης, Ηλεκτρολόγος Υπολογιστών & Μηχανικός, Ερευνητής

Γρηγόριος Ρουσάκης, Διευθυντής Έρευνας Υποθαλάσσιας Γεωλογίας και
Γεωφυσικής

Αλέξανδρος Βαρέσης, Μεταδιδακτορικός Ερευνητής Υποθαλάσσιας Γεωλογίας και
Γεωφυσικής

Πανεπιστήμιο Μονάχου (Συνεργαζόμενος Φορέας 2)

Simon Kübler, Επίκουρος Καθηγητής Γεωλογίας

Δημοσιεύσεις

Kalaitzis M., Sotiropoulou S., Sakellariou D., Galanidou N., Skourtsos E., Kranis H.,
Morfis I, Tsakanikou P., Rousakis G., IN PRESS. Fault kinematics, landscape
evolution and Lower Palaeolithic archaeology in central-south Lesvos Island, NE
Aegean, Greece, Quaternary Science Reviews [accepted 30 Sept 2025]
Tsakanikou, P., Kübler, S., Galanidou, N. IN PREPARATION. Coastal wetlands of
Lesvos as settings of Palaeolithic activity – a geoedaphic approach [to be submitted
in Quaternary Science Reviews].

Συνέδρια

Μέλη της ερευνητικής ομάδας πραγματοποίησαν προφορικές ανακοινώσεις σε διεθνή συνέδρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό, καθ’ όλη τη διάρκεια του προγράμματος:

2024
N. Galanidou, D. Sakellariou, P. Tsakanikou, Aegean in the spotlight. A new paradigm for reconstructing early Palaeolithic dispersals, settlement, and landscapes of habit, Half a Century of Archaeological Science in Greece. Past, Present, Future, Βρετανική Σχολή, Αθήνα 29 Nοεμβρίου – 1 Δεκεμβρίου 2024.

N. Galanidou, P. Tsakanikou, G. Beka, G. Iliopoulos, S. Kübler, Α. Zoulia, J. Tactikos, The early Palaeolithic settlement of Lesbos: the off-site evidence, 46th International Mediterranean Survey Workshop, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα 12-13 Απριλίου 2024.

Ν. Galanidou, G. Iliopoulos, S. Kübler, P. Tsakanikou, Beyond Rodafnidia, Acheulean sites on Lesbos: Surface survey results, Palaeolithic-Mesolithic Conference, Βρετανικό Μουσείο, Λονδίνο 11-12 Απριλίου 2024.

N. Galanidou, P. Tsakanikou, The Quaternary Sea: connecting the Greek Palaeolithic narrative, INQUA day: Quaternary research & Greek Academia, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα 31 Ιανουαρίου 2024.

2025
P. Tsakanikou, S. Kübler, N. Galanidou, Modelling the landscape of the Acheulean activity on Lesvos Island, Greece through an affordance-based GIS approach, Computer Applications in Archaeology (CAA) 2025, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Αθήνα, 5-9 Μαϊου 2025.

N. Galanidou, S. Kübler, P. Tsakanikou, Hominins in the Aegean changing landscapes: exploring affordances in Palaeolithic Lesbos, Island Legacies Conference 2025, Πανεπιστήμιο Μάλτας, Βαλέτα 3-6 Ιουνίου 2025.

Ντοκιμαντέρ

Coming soon

Φωτογραφικό αρχείο

Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0», με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης – NextGenerationEU (Φορέας Υλοποίησης: ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ.)